غلبه عرفان ناب توحيدی بر مبنای آموزه‌های اهل بيت(ع) در الميزان

علامه طباطبايي‌نين(ره) دوشونجه‌سي‌نين مئحوري ناب توحيددير. دئمك اولار كي الميزاندا توحيدي اولان ناب عيرفان هر شئيدن اوستوندور كي علامه‌نين بو عيرفاني باخيشي‌نين اساسلاري ائمه اطهارين(ع) توحيدي تعليماتي ساييلير.

فلسفه و عيرفانين علامه طباطبايي‌نين تفسيري باخيشيندا يوخاري تأثيري وار.

علامه طباطبايي‌نين آيري موفسيرلرله فرقي، اونون قورآن آيه‌لرينده اوزون مودّت دوشونمگي‌دير، اونون احوالاتيندا گليب كي موختليف بوش واختلاريندا، قورآن آيه‌لرينده دوشونردي.

الميزانين موشخص ويجهه‌سي بوندادير كي علامه طباطبايي‌ بو تفسيري عيرفاني باخيشلا يازيب. او قورآن آيه‌لريني ائله ناب توحيدله تفسير ائليردي كي معصوم ايماملارين(ع) سيره‌سينه ديقّت يئتيرمكله اونا ال تاپميشدي.

 علامه‌نين قاضي كيمي اوستادي واريدي كي اوندان چوخ تأثير آلميشدي. علامه‌نين دوشونجه‌سينده ناب توحيدين مئحورليگينه ديقّت يئتيرمكله، دئمك اولار كي، بونونلا بئله كي سونّت اهلي‌نين عيرفاني‌ايله تانيش‌ايدي، شيعه عيرفاني‌نين ساليكي ساييليردي و اونون دوشونجه‌لري‌نين اساسلارين ائمه اطهارين(ع) توحيدي باخيشلاري شكل وئريبدير.

علامه طباطبايي جاميعه‌نين موختليف قيشرلرين حتّي عادي جماعتي موخاطب توتوب.  بونا خاطير علامه عيرفانين اينجه و تخصوصي يئرلرينه واريد اولماييب تا بو كيتابي هامي درك ائليه بيلسين و اگر الميزاندا محض عيرفاني جنبه‌لري گؤرموروك، ائله بو محدوديته خاطيردير.

بونا رغماً كي الميزانين غاليب گيراييشي فلسفي‌دير، آما الميزانين فلسفي بحثلري درين عيرفاني اساسيندا قورولوب كي گاهدان ايستيدلال صورتينده و گاهدان فلسفه ايصطيلاحلار صورتينده گليب.

علامه طباطبايي‌نين فلسفي مئتودو ملاصدرا ايله اوخشاردير ايشاره. او، ملاصدرادان تبعيّت ائتمگه خاطير چاليشير عيرفاني مفهوملاري و اينجه‌ليكلري فلسفه و ايستيدلال ديلي‌ايله بيان ائله‌سين و بو مئتود مخصوصاً «رسائل توحيديه» كيتابيندا داها آيدين گؤروشور. بو مئتود «الميزان»دا دا وار.

علامه طباطبايي ملا صدرادان تئز تفسيره باشلاماسي باخيمدان ملاصدرادان اوستوندور. ملا صدرا اؤز تفسيري‌نين موقدمه‌سينده يازيب كي قورآن موريدينده يازاندان سونرا بو نتيجه‌يه چاتيب كي اؤز عؤمرونو غيري قورآني تحقيقلرده تلف ائله‌ييب و افسوس ائلير كي ائي كاش قورآن تفسيرينه تئز باشلايايدي.

اسماعيليه كيمي بعضي موفسّيرلر باطيني تفسيرده ايفراط ائله‌ييبلر و گاهدان دليلسيز ايدعالار ائله‌ييبلر، آما علامه طباطبايي معصوملاردان(ع) گلن ريوايتلره موقيّد اولدوغو اوچون داها چوخ چاليشيب كي كولّي مفهوملاري ميصداقلارلا تطبيق وئرديرسين كي ايصطيلاحدا «جري» آدلانار و بو معنايادير كي زمان بويوندا كولّي مفهوملار جوزئي ميصداقلارا حمل اولسون.

ايمام صادق (ع) بير حديثده بويورور: «القرآن يجری كما تجری كالشمس و القمر؛ قورآن گونش و آي كيمي هميشه جرياندادير» بو سؤز بو معنايه‌دير كي بير قورآني مفهومي زمان كئچدكجه موختليف ميصداقلارا حمل ائتمك اولار و علامه طباطبايي قورآن مفهوملارينا دقيق ميصداق تاپماقلا و گاهدان صحيح ريوايتلردن ايستيفاده ائله‌مكله بو ايشيقلي حديثين مسيرينده آدديم آتيب.

الميزان تفسيريني، مفهوملارا ميصداق تاپماق و ريوايتلريه دايانماغا خاطير، تايسيز بير باطيني تفسير آدلانديرماق اولار. علامه طباطبايي بو مئتوددان ايستيفاده ائله‌مكله، اسماعيليه كيمي آيري باطيني گروهلارين خيلافينا، ايفراط ساحه‌سينه توشمه‌ييب.


Əllamə təbatbayının(rə) düşüncəsinin mehüri nab tuhıddır. Demək olar ki əlmızanda tuhıdı olan nab irfan hər şeydən üstundur ki əlamənin bu irfanı baxışının əsasları emə ətharın() tuhıdı təlımatı sayılır.

Fəlsəfə və irfanın əlamə təbatbayının təfəsiri baxışında yuxarı təsiri var.
Əlamə təbatbayının ayrı müfəsirlərlə fərqi, unun quran ayələrində uzun muddt düşünməgidir, unun əhualatında gəlib ki müxətəlif buş vaxtlarında, quran ayələrində düşünrədi.
Əlmızanın müşəxəs vicəhəsi bundadır ki əlamə təbatbayı bu təfəsiri irfanı baxışla yazıb. O quran ayələrini elə nab tühidlə təfəsir elirdi ki məəsüm imamların() sirəsinə dıqqt yetirməklə una əl tapmışdı.
 Əlamənin qazı kimi ustadı varıdı ki undan çox təsir almışdı. Əlamənin düşüncəsində nab tuhıdın mehürliyinə dıqqt yetirməklə, demək olar ki, bununla belə ki sunnt ahəlinin irfanıaylə tanışaydı, şiə irfanının salıkı sayılırdı və unun düşüncəlrinin əsasların emə ətharın() tuhıdı baxışları şəkəl veribdir.
Əlamə təbatbayı camiənin müxətəlif qişərlərin hətti adı cəmatı muxatb tutub.  Buna xatır əlamə irfanın incə və təxəsüsi yerlərinə varıd ulmayıb ta bu kitabı hamı dərk eliə bılsın və əgər əlmızanda məhəz irfanı cənbələri görmürük, elə bu məhədüditə xatırdır.
Buna rəğəmən ki əlmızanın ğalıb gırayışı fəlsəfidir, ama əlmızanın fəlsəfi bəhsləri dərin irfanı əsasında qurulub ki gahdan istıdlal surtındə və gahdan fəlsəfə istılahlar surtındə gəlib.
Əlamə təbatbayının fəlsəfi metüdü məlasdra ilə uxşardır işarə. O, məlasdradan təbəiit etəməgə xatır çalışır irfanı məfəhümları və incəlikləri fəlsəfə və istıdlal dılıaylə bəyan eləsin və bu metüd məxəsüsən «rəsael tühidiə» kitabında daha aydın görüşür. Bu metüd «əlmızan»da da var.
Əlamə təbatbayı məla sədradan tez təfəsirə başlaması baxımdan məlasdradan üstundur. Məla sədra öz təfəsirinin müqədəməsində yazıb ki quran murıdındə yazandan sonra bu nəticəyə çatıb ki öz ömərünü ğırı quranı təhqiqlərdə təlf eləyib və əfəsüs elir ki ey kaş quran təfəsirinə tez başlayaydı.
Əsmailiə kimi bəzi müfəssirlər batını təfəsirdə ifrat eləyiblər və gahdan dəlilsiz iddialar eləyiblər, ama əlamə təbatbayı məəsümlardan() gələn rıvaytlərə muqııd ulduğu üçün daha çox çalışıb ki kullı məfəhümları mısdaqlarla tətəbiq verdirsin ki istılahda «cəri» adlanar və bu mənayadır ki zəman buyunda kullı məfəhümlar cüzey mısdaqlara həməl ulsun.
İmam sadq () bir hədisdə buyurur: «əlqran yəcəri kəma təcəri kalşms və əlqəmər; quran günəş və ay kimi həmişə cəryandadır» bu söz bu mənayədir ki bir quranı məfəhümi zəman keçədəkcə müxətəlif mısdaqlara həməl etmək olar və əlamə təbatbayı quran məfhumlarına dəqiq mısdaq tapmaqla və gahdan səhih rıvaytlərdən istıfadə eləməklə bu işıqlı hədisin məsirində addım atıb.
Əlmızan təfəsirini, məfəhümlara mısdaq tapmaq və rivaytlriə dayanmağa xatır, taysız bir batını təfəsir adlandırmaq olar. Əlamə təbatbayı bu metüddan istıfadə eləməklə, əsmailiə kimi ayrı batını gərüəların xılafına, ifrat sahəsinə tuşəməyıb.